Strategia, taktyka i metody szatana w walce duchowej

Wstęp

Pismo Święte samo opisuje działanie szatana językiem metody. W Ef 6,11 św. Paweł wzywa do odporu wobec methodeiai tou diabolou, czyli dosłownie „metod”, przemyślnych podstępów diabła. W 2 Kor 2,11 dodaje, że jego zamysły „nie są nam obce”.

Tradycja chrześcijańska ma na ten temat bardzo bogatą literaturę. Należą do niej Pismo Święte, Ojcowie pustyni, św. Augustyn i św. Tomasz z Akwinu, św. Ignacy Loyola, mistycy karmelitańscy, św. Faustyna, C.S. Lewis oraz współcześni egzorcyści.

Opracowanie prowadzi w takim porządku:

kim jest przeciwnik i czego nie może,
jaka jest jego strategia, czyli cele długofalowe,
jaka jest jego taktyka, czyli sposób prowadzenia walki, także wobec różnych etapów życia duchowego,
jakie konkretne metody stosuje, z biblijnymi wzorcami i obserwacjami z codzienności,
jak działa we wspólnocie i w społeczeństwie,
czym różni się działanie zwyczajne od nadzwyczajnego,
jak reaguje na nawrócenie,
jak tradycja uczy się bronić.

Na końcu znajdują się ściąga, rachunek sumienia oraz literatura.

Część I. Przeciwnik i jego granice

Przeciwnik jest realny, inteligentny i groźny, ale jest stworzeniem o ograniczonej mocy, które nie może zmusić ludzkiej woli.

Imiona, które opisują metody

Szatan (hebr. śatan) to przeciwnik i oskarżyciel (Hi 1–2; Za 3,1; Ap 12,10).
Diabeł (gr. diabolos, od dia-ballō, „rzucać w poprzek”) to oszczerca, ten, który rozdziela.
Kusiciel (Mt 4,3), ojciec kłamstwa i zabójca od początku (J 8,44), władca tego świata (J 12,31), anioł światłości w przebraniu (2 Kor 11,14), lew ryczący, który krąży i szuka, kogo pożreć (1 P 5,8).

Już same imiona pokazują trzy podstawowe narzędzia: kłamstwo, podział i oskarżenie. Ich celem jest śmierć, przede wszystkim duchowa.

Czym jest, a czym nie jest

Katechizm (KKK 391–395) uczy, że szatan to stworzony przez Boga anioł, który odrzucił Boga. Jest istotą osobową i inteligentną, ale stworzeniem, a nie „drugim bogiem”.

KKK 395 podkreśla, że jego moc nie jest nieskończona. Nie może przeszkodzić budowaniu Królestwa Bożego. To, że Bóg dopuszcza jego działanie, jest wielką tajemnicą Opatrzności.

Granice jego działania według św. Tomasza

Św. Tomasz z Akwinu (Summa Theologiae I, q. 57, 111, 114) precyzuje te granice:

Nie może zmusić woli. Może kusić, namawiać i straszyć, ale zgoda zawsze należy do człowieka.
Nie zna bezpośrednio myśli i serca. Wnioskuje z zewnętrznych znaków: zachowań, słów, nawyków i upodobań. Dlatego tak ważne jest, co swoim postępowaniem „pokazujemy”.
Działa przez wyobraźnię, zmysły, emocje i okoliczności. Podsuwa obrazy, wzmacnia nastroje, wykorzystuje sytuacje.
Nie każdy grzech pochodzi wprost od niego (I, q. 114, a. 3). Tradycja mówi o trzech wrogach duszy: świecie, ciele i szatanie. Wiele grzechów rodzi się z naszej własnej nieuporządkowanej natury, a diabeł raczej wykorzystuje to, co już w nas jest, niż tworzy wszystko od zera.

Znany obraz przypisywany św. Augustynowi porównuje diabła do psa na łańcuchu. Może szczekać i straszyć, ale ugryźć może tylko tego, kto sam podejdzie zbyt blisko.

Część II. Strategia: cele długofalowe

Cel ostateczny przeciwnika to odłączyć człowieka od Boga na wieczność, zniszczyć w nim obraz Boży i relację miłości. Zwykle nie dzieje się to przez spektakularne zło, lecz przez trwałe, często ciche odwrócenie serca.

1. Fałszywy obraz Boga

To była pierwsza operacja w historii (Rdz 3). Wąż nie atakuje wprost. Sugeruje, że Bóg jest zazdrosnym rywalem, który coś przed człowiekiem ukrywa. Kiedy człowiek uwierzy, że Bóg go ogranicza, zamiast kochać, reszta przychodzi niemal sama.

Współczesne warianty tego kłamstwa:

Bóg jako surowy sędzia bez miłosierdzia,
Bóg obojętny i daleki,
Bóg nieistniejący,
Bóg jako „pobłażliwy dziadek”, któremu nic nie przeszkadza.

2. Fałszywy obraz człowieka: huśtawka między zuchwałością a rozpaczą

Kaznodzieje od wieków powtarzają tę samą obserwację:

przed grzechem diabeł mówi: „Bóg jest miłosierny, to drobiazg, nic się nie stanie”;
po grzechu mówi: „Tego Bóg ci nie wybaczy, jesteś beznadziejny”.

Najpierw jest pycha („będziecie jak Bóg”), potem pogarda dla samego siebie. Obie skrajności odcinają od łaski. Przy pierwszej człowiek nie widzi potrzeby nawrócenia, przy drugiej nie wierzy, że nawrócenie jest możliwe.

3. Podział

Imię diabolos zdradza cel: rozbić jedność na wszystkich poziomach.

człowieka z Bogiem,
człowieka z innymi ludźmi: małżeństwo, rodzina, przyjaźnie, wspólnota Kościoła, społeczeństwo,
człowieka z samym sobą: rozdarcie wewnętrzne, życie na dwa fronty, rozpad tożsamości.

Św. Paweł mówi o „zamysłach szatana” (2 Kor 2,10–11) w kontekście przebaczenia. Nieprzebaczenie jest jedną z jego najskuteczniejszych dróg.

4. Strategia „dwóch sztandarów”

Św. Ignacy Loyola (Ćwiczenia duchowne, dalej ĆD, 136–147) opisuje plan Lucyfera jako trzy stopnie:

przywiązanie do bogactw, szerzej do posiadania, kontroli i zabezpieczeń,
pragnienie próżnej chwały, uznania i pozycji w oczach świata,
pycha, z której rodzą się wszystkie pozostałe wady.

Strategia Chrystusa jest dokładnym odwróceniem tego planu: ubóstwo, gotowość przyjęcia upokorzenia, pokora. Ignacy dostrzegł, że diabeł rzadko zaczyna od pychy. Zaczyna od czegoś, co wydaje się neutralne, rozsądne, a nawet odpowiedzialne.

5. Stopniowość

Nie chodzi o skok w przepaść, lecz o łagodne zbocze. W Listach starego diabła do młodego C.S. Lewisa doświadczony kusiciel Krętacz poucza siostrzeńca Piołuna, że najpewniejsza droga do piekła jest łagodna: bez ostrych zakrętów, kamieni milowych i drogowskazów. Prowadzą nią małe kompromisy, przyzwyczajenia i myśl „tylko ten jeden raz”.

6. Ukrycie albo obsesja

We wstępie do tej samej książki Lewis zauważa, że ludzie popełniają w myśleniu o diabłach dwa przeciwne błędy. Jedni nie wierzą w ich istnienie, drudzy interesują się nimi nadmiernie i niezdrowo. Demony cieszą się z obu błędów.

Pierwszy błąd oddaje słynne zdanie Baudelaire’a, że najsprytniejszą sztuczką diabła jest przekonać nas, iż nie istnieje.
Drugi błąd to fascynacja, lęk i dopatrywanie się demona w każdym kłopocie. On także odwraca wzrok od Chrystusa.

7. Podróbka: diabeł jako „małpa Boga”

Tradycja nazywa diabła małpą Boga (simia Dei). Nie potrafi stworzyć niczego własnego, więc naśladuje i podrabia dzieła Boże. Księga Apokalipsy pokazuje to w obrazach:

smok, bestia i fałszywy prorok (Ap 12–13) tworzą parodię Trójcy Świętej;
bestia ma ranę jakby śmiertelną, która zostaje uleczona (Ap 13,3), co jest parodią zmartwychwstania;
znamię bestii jest parodią pieczęci Boga na czołach wiernych;
Paweł zapowiada działanie przeciwnika „wśród znaków i fałszywych cudów” (2 Tes 2,9), a Jezus ostrzega przed fałszywymi mesjaszami (Mt 24,24).

W codziennym życiu podróbki są mniej spektakularne, ale skuteczniejsze.

Prawdziwy dar Boży	Diabelska podróbka
Pokój, który daje Chrystus, „nie tak jak daje świat” (J 14,27)	Znieczulenie, obojętność, „święty spokój” uzyskany przez uciszenie sumienia
Wolność do miłości (Ga 5,13)	Swawola, która kończy się niewolą: kto popełnia grzech, jest jego niewolnikiem (J 8,34)
Miłość w prawdzie	Sentymentalizm bez prawdy albo prawda bez miłości
Pokora	Fałszywa pokora: pogarda dla siebie i ucieczka od odpowiedzialności
Wspólnota	Sekta, klika, grupa zamknięta i manipulująca
Gorliwość	Fanatyzm, żądza kontroli nad innymi
Doświadczenie Boga	Pogoń za przeżyciami, wizjami i „znakami”
Sprawiedliwość	Zemsta i zawiść w szatach słuszności

Fałszywa pokora według św. Teresy z Ávila. Teresa opisuje w Księdze życia, że przez dłuższy czas porzuciła modlitwę myślną. Przekonała samą siebie, że jako grzesznica nie jest godna przebywać z Bogiem w zażyłości. Później uznała to za jeden z najgroźniejszych podstępów nieprzyjaciela, bo pod pozorem pokory odcięto ją od źródła łaski.

Ten sam mechanizm działa dziś, gdy ktoś mówi: „nie pójdę do Komunii, nie zasługuję”, „nie będę się modlić, skoro i tak upadam”, „Kościół nie jest dla takich jak ja”.

Fałszywa mistyka według św. Jana od Krzyża. W Drodze na Górę Karmel (ks. II, rozdz. 11 i nast.) Jan od Krzyża radzi, by nie przywiązywać się do nadzwyczajnych zjawisk: wizji, głosów, słodyczy zmysłowych, a nawet ich nie pragnąć. Podaje dwa powody:

przeciwnik potrafi je podrobić,
nawet prawdziwe łaski stają się pułapką, gdy człowiek szuka ich zamiast Boga i buduje na nich swoją duchową tożsamość.

Wiara, nadzieja i miłość są pewniejsze niż każde przeżycie.

8. Zapomnienie: „trzej olbrzymi” Marka Ascety

Marek Asceta, mnich z V wieku, którego pisma weszły do Filokalii, porównuje główne przeszkody duchowe do trzech olbrzymów filistyńskich:

zapomnienia o Bogu, Jego obecności i dobrodziejstwach,
lenistwa, czyli niedbałości i duchowej ospałości,
niewiedzy, czyli nieznajomości siebie, przeciwnika i prawd wiary.

Te trzy wzajemnie się karmią. Według tradycji wschodniej zapomnienie o Bogu jest korzeniem wielu grzechów. Człowiek rzadko świadomie odwraca się od Boga, częściej po prostu o Nim zapomina.

Już Księga Powtórzonego Prawa opisuje ten mechanizm (Pwt 8,11–17): pomyślność prowadzi do zapomnienia, a zapomnienie do pychy. Człowiek dochodzi do przekonania, że wszystko zdobył własną siłą i mocą swojej ręki. Odpowiedź tradycji na tę strategię (nepsis, pamięć o Bogu) omawia część XI.

Część III. Taktyka: sposób prowadzenia walki

Przeciwnik dopasowuje sposób działania do człowieka: jego stanu duszy, słabego punktu, chwili i rodzaju sumienia.

1. Dopasowanie do stanu duszy (ĆD 314–315)

Wobec człowieka, który trwa w grzechu i nie walczy, diabeł uspokaja. Podsuwa przyjemności, usypia sumienie, przekonuje, że wszystko jest w porządku.
Wobec człowieka, który się nawraca i robi postępy, działa odwrotnie. Budzi niepokój i smutek, stawia przeszkody, podsuwa skrupuły i „fałszywe racje”, żeby zniechęcić.

Dobry duch działa dokładnie na odwrót: pierwszego niepokoi wyrzutem sumienia, drugiemu daje odwagę, siłę i pokój.

Wniosek praktyczny: niepokój pojawiający się przy nawracaniu się nie dowodzi, że idziesz złą drogą. Często dowodzi czegoś przeciwnego.

2. Trzy obrazy św. Ignacego (ĆD 325–327)

Tchórz udający siłacza. Ignacy używa tu obrazu z epoki: kłótliwej osoby w sporze. Nieprzyjaciel słabnie, gdy napotka stanowczy opór, a wpada w furię, gdy człowiek zaczyna ustępować. Odpowiedzią jest natychmiastowa stanowczość, bez negocjacji.
Fałszywy zalotnik. Chce, by jego propozycje pozostały w tajemnicy. Najbardziej boi się, że sprawa wyjdzie na jaw przed spowiednikiem albo mądrym kierownikiem duchowym. Odpowiedzią jest wypowiedzenie pokusy na głos.
Wódz oblegający twierdzę. Obchodzi mury, szuka najsłabszego miejsca i tam uderza. Odpowiedzią jest poznanie swojej wady głównej i wzmacnianie obrony właśnie tam.

3. Anioł światłości (ĆD 332–333; 2 Kor 11,14)

Ludziom pobożnym diabeł nie proponuje jawnego zła, bo by je odrzucili. Ignacy mówi, że wchodzi on „ich drzwiami, a wychodzi swoimi”. Podsuwa myśli dobre i święte, które powoli prowadzą gdzie indziej. Przykłady:

przesadne umartwienia, które rujnują zdrowie,
gorliwość religijna kosztem obowiązków stanu (rodziny, pracy),
„pobożność” stawiana ponad posłuszeństwo i roztropność,
zapał do naprawiania innych połączony z wywyższaniem się nad „letnich”,
duchowe ambicje, które karmią ego.

Test Ignacego: obserwuj cały bieg myśli, czyli początek, środek i koniec. Jeśli coś, co zaczęło się dobrze, kończy się niepokojem, osłabieniem, zamętem, pychą albo czymś mniej dobrym niż to, co było zamierzone, jest to znak złego ducha.

4. Wybór momentu

Chwile słabości: zmęczenie, głód, samotność, złość, choroba, noc. W duszpasterstwie uzależnień używa się skrótu HALT: hungry, angry, lonely, tired (głodny, zły, samotny, zmęczony).
Czas tuż po wielkich przeżyciach duchowych. Jezus był kuszony zaraz po chrzcie (Mt 4,1), a Eliasz popadł w przygnębienie zaraz po triumfie na Karmelu (1 Krl 19).
Okresy strapienia i oschłości. Lewis nazywa to „prawem falowania”: człowiek naturalnie przechodzi wzloty i dołki, a kusiciel uczy się wykorzystywać dołki.
Powroty. Łk 4,13 mówi, że po kuszeniu na pustyni diabeł odstąpił od Jezusa „aż do czasu”. Wygrana bitwa nie kończy wojny.

5. Wykorzystanie dobra

Według św. Augustyna zło nie ma własnej substancji, jest brakiem dobra. Diabeł niczego nie stwarza, potrafi tylko wypaczać:

miłość w pożądanie,
potrzebę bezpieczeństwa w chciwość,
poczucie sprawiedliwości w gniew i zemstę,
potrzebę odpoczynku w lenistwo,
pragnienie prawdy w ciekawość zakazanych rzeczy.

Dlatego każda pokusa obiecuje jakieś prawdziwe dobro, tylko w złym miejscu, czasie lub mierze.

6. Popychanie w skrajności

Cnota leży pośrodku, więc kusiciel ciągnie raz w jedną, raz w drugą stronę: laksyzm albo skrupuły, lekceważenie albo przerażenie, rygoryzm albo rozluźnienie. Kto ucieka przed jednym błędem, łatwo wpada w przeciwny.

7. Taktyka wobec sumienia: skrupuły i laksyzm (ĆD 345–351)

Na końcu Ćwiczeń duchownych św. Ignacy zamieścił krótkie, ale bardzo przenikliwe uwagi o skrupułach.

Diagnoza (ĆD 349). Nieprzyjaciel uważnie bada, czy sumienie danej osoby jest delikatne czy „szerokie”.

Sumienie delikatne stara się uczynić jeszcze delikatniejszym, aż do skrajności, żeby człowieka zaniepokoić, zamęczyć i w końcu zniechęcić. Wtedy człowiek widzi grzech tam, gdzie go nie ma.
Sumienie szerokie stara się jeszcze bardziej rozszerzyć. Wtedy człowiek przestaje widzieć grzech tam, gdzie on naprawdę jest.

Odpowiedź (ĆD 350). Trzeba działać w kierunku przeciwnym. Osoba o sumieniu szerokim ma je uwrażliwiać. Osoba skrupulatna ma się „usadowić w środku”, czyli świadomie wybierać spokój i ufność, nawet wbrew lękowi.

Niuans (ĆD 348). Ignacy zauważa, że przejściowy okres skrupułów może być pożyteczny dla kogoś, kto dopiero zaczyna życie duchowe, bo oczyszcza i uwrażliwia. Problem zaczyna się wtedy, gdy ten stan staje się trwały.

Dodatkowa taktyka (ĆD 351). Przeciwnik próbuje powstrzymać dobre czyny lękiem przed próżnością. Ktoś myśli: „nie powiem tego dobrego słowa, nie zrobię tego dobrego uczynku, bo może robię to dla własnej chwały”. Ignacy radzi, by wtedy wznieść myśl do Boga i mimo to działać. Lęk przed pychą nie może sparaliżować dobra.

Uwaga praktyczna. Przewlekłe, męczące skrupuły bywają objawem natręctw religijnych, czyli jednej z postaci zaburzenia obsesyjno-kompulsyjnego. Wtedy obok stałego spowiednika, któremu się ufa i którego się słucha, warto skorzystać z pomocy psychoterapeuty. Nie jest to brak wiary: łaska buduje na naturze, a natura czasem potrzebuje leczenia.

Część IV. Taktyka wobec etapów życia duchowego

Przeciwnik inaczej walczy z początkującym, inaczej z kimś, kto robi postępy, inaczej z dojrzałym, a jeszcze inaczej z umierającym.

Początkujący: duchowe odpowiedniki grzechów głównych

W Nocy ciemnej (ks. I, rozdz. 2–7) św. Jan od Krzyża opisuje, jak każda wada główna ma swój „pobożny” odpowiednik u ludzi, którzy dopiero zaczęli żyć gorliwie. Przeciwnik wykorzystuje je wszystkie.

Pycha duchowa: chęć mówienia o sprawach duchowych bardziej niż ich praktykowania, pouczanie innych, potępianie mniej gorliwych, pragnienie, by spowiednik podziwiał nasz postęp.
Chciwość duchowa: gromadzenie książek, medalików i różańców, ciągłe szukanie nowych metod i rad przy niewielkim wcielaniu w życie tego, co się już wie.
Nieczystość duchowa: zmysłowe poruszenia i przywiązania, które wkradają się w relacje i przeżycia religijne pod duchowym pozorem.
Gniew duchowy: rozdrażnienie, gdy znika słodycz modlitwy; gorliwość pełna irytacji wobec cudzych wad; niecierpliwość wobec własnych, z żądaniem, by stać się świętym w jeden dzień.
Łakomstwo duchowe: szukanie na modlitwie przyjemności zamiast Boga; przesadne pokuty podejmowane na własną rękę, bez posłuszeństwa i rozeznania.
Zazdrość duchowa: smutek z powodu postępów innych, przykrość, gdy chwali się kogoś innego.
Lenistwo duchowe: unikanie tego, co trudne i „niesmaczne” w życiu duchowym, porzucanie modlitwy, gdy przestaje dawać pociechę.

Przeciwnik nie musi takiego człowieka odciągać od pobożności. Wystarczy, że skrzywi jej motywację.

Postępujący: subtelność zamiast siły (reguły „drugiego tygodnia”, ĆD 328–336)

U tych, którzy poważnie idą za Bogiem, przeciwnik przechodzi na taktykę anioła światłości (część III, punkt 3) i na działania delikatne, trudne do zauważenia. Ignacy podaje dla nich osobne reguły.

Pocieszenie bez uprzedniej przyczyny (ĆD 330). Gdy pokój, radość i pociąg ku Bogu przychodzą nagle, bez żadnej myśli, lektury czy wydarzenia, które mogłyby je wywołać, pochodzą one według Ignacego tylko od Boga. Tylko Stwórca może wejść do duszy „bez pukania”.

Pocieszenie z przyczyną (ĆD 331). Gdy pocieszenie ma uchwytną przyczynę, może pochodzić zarówno od dobrego, jak i od złego ducha, w zupełnie innych celach. Dobry duch prowadzi ku wzrostowi, zły posługuje się pocieszeniem, by później człowieka wykoleić. Sama przyjemność duchowa niczego jeszcze nie dowodzi.

Ślad węża (ĆD 334). Jeśli ktoś odkryje, że dał się zwieść, powinien prześledzić wstecz cały bieg myśli. Ma odnaleźć moment, w którym dobra myśl zaczęła skręcać, i zapamiętać ten mechanizm na przyszłość. Każdy przegrany pojedynek staje się wtedy lekcją wywiadu.

Kropla na gąbce i kropla na kamieniu (ĆD 335). U ludzi, którzy idą od dobrego ku lepszemu:

dobry duch dotyka duszy łagodnie, lekko i słodko, jak kropla wody wnikająca w gąbkę;
zły duch dotyka jej ostro, z hałasem i niepokojem, jak kropla spadająca na kamień.

U ludzi, którzy idą od złego ku gorszemu, jest odwrotnie. Duch przeciwny duszy wchodzi z hałasem, a duch jej pokrewny wchodzi cicho, „jak do własnego domu przez otwarte drzwi”. Wniosek: ani cisza, ani niepokój same w sobie nie są znakiem. Trzeba je odczytywać według kierunku, w którym idzie życie.

Czas „po” pocieszeniu (ĆD 336). Nawet gdy pocieszenie jest prawdziwie Boże, tuż po nim człowiek, jeszcze rozgrzany, zaczyna tworzyć własne plany i postanowienia. Mogą one pochodzić z jego własnego rozumowania albo z podszeptu złego ducha. Decyzje podjęte w „poświacie” wielkiego przeżycia trzeba więc spokojnie przebadać, najlepiej z kierownikiem duchowym.

Dojrzali i obdarowani łaskami: trzy przestrogi św. Jana od Krzyża

W krótkim pisemku Przestrogi Jan od Krzyża wymienia trzech wrogów duszy: świat, diabła i ciało. Przeciw diabłu daje trzy rady, pierwotnie skierowane do zakonników. Ich sens łatwo przenieść na życie świeckich.

Nie podejmować niczego wyłącznie z własnego impulsu, nawet jeśli wydaje się bardzo dobre i pełne miłości, bez posłuszeństwa i rozeznania z innymi. Przeciwnik często podaje zło w opakowaniu dobra, a samotne decyzje „dla Boga” są dla niego najłatwiejszym celem.
Nie przyglądać się z upodobaniem wadom przełożonych i tych, którym jesteśmy winni posłuszeństwo. Dla świeckich oznacza to: nie budować życia duchowego na krytyce duszpasterzy, biskupów czy wspólnoty. Gdy uwaga skupia się na cudzych słabościach, posłuszeństwo i zaufanie umierają.
Szukać pokory w słowach i czynach: cieszyć się cudzym dobrem jak własnym i pragnąć, by inni byli stawiani wyżej. To uderza w samo serce strategii przeciwnika.

Ostatnia bitwa: pokusy przy śmierci (Ars moriendi)

Późnośredniowieczne podręczniki „sztuki dobrego umierania” (Ars moriendi, XV wiek) opisują pięć pokus, którymi przeciwnik atakuje umierającego. Każdej przeciwstawiają natchnienie anioła.

Pokusa	Natchnienie, które ją przezwycięża
Przeciw wierze: wątpliwości, „może nic tam nie ma”	Trwanie w wierze Kościoła, bez wdawania się w dyskusje
Rozpacz: przypominanie grzechów, „za późno, przegrałeś”	Ufność: przykład Piotra, łotra na krzyżu, Marii Magdaleny
Niecierpliwość: bunt przeciw cierpieniu, gniew na Boga i otoczenie	Cierpliwość, łączenie cierpienia z męką Chrystusa
Pycha duchowa: zadowolenie z siebie, „byłem dobrym człowiekiem, należy mi się”	Pokora, oparcie wyłącznie na miłosierdziu
Chciwość: przywiązanie do majątku, ludzi, życia	Oddanie wszystkiego Bogu, pojednanie, uporządkowanie spraw

Przeciwnik często działa według zasady ostatniej szansy. Stąd w polskiej pobożności żywa jest modlitwa o dobrą śmierć. Stąd też wezwanie z Litanii do Wszystkich Świętych: „od nagłej i niespodziewanej śmierci wybaw nas, Panie”, czyli prośba o czas na przygotowanie.

Część V. Biblijne wzorce taktyczne

Pismo Święte opisuje działanie przeciwnika na konkretnych przykładach, które razem tworzą coś w rodzaju podręcznika walki duchowej.

1. Anatomia pokusy w raju (Rdz 3)

Pytanie podważające: „Czy rzeczywiście Bóg powiedział…?” To zasianie wątpliwości, a nie jeszcze otwarty atak.
Przesada i karykatura: wąż pyta o zakaz jedzenia ze wszystkich drzew, choć zakaz dotyczył jednego. Boże prawo zostaje przedstawione jako absurdalnie restrykcyjne.
Zaprzeczenie konsekwencji: „Na pewno nie umrzecie!”
Obietnica: „będziecie jak Bóg”, czyli autonomia i samodzielne decydowanie o dobru i złu.
Oczarowanie zmysłów: drzewo jest dobre do jedzenia, miłe dla oczu i godne pożądania (Rdz 3,6). Odpowiada to trzem pożądliwościom z 1 J 2,16: ciała, oczu i pysze życia.
Wciągnięcie innych: Ewa daje owoc mężowi. Grzech szuka wspólników.
Wstyd, ukrywanie się i zrzucanie winy: po upadku przychodzi lęk przed Bogiem, chowanie się i wzajemne oskarżenia.

2. Kuszenie Jezusa (Mt 4; Łk 4): trzy główne kierunki

Potrzeby ciała: zamień kamienie w chleb, czyli zaspokój prawdziwą potrzebę po swojemu, bez Boga.
Zuchwałość i spektakl: rzuć się w dół, czyli wystaw Boga na próbę i wymuś znak. Tu diabeł cytuje Pismo (Ps 91) wyrwane z kontekstu. Manipulacja słowem Bożym to jedna z jego stałych metod.
Władza: wszystkie królestwa w zamian za pokłon, czyli osiągnij dobre cele na skróty, przez kompromis ze złem.

Jezus nie wdaje się w dyskusję i nie argumentuje własnymi siłami. Odpowiada krótko słowem Pisma. Papież Franciszek wielokrotnie podkreślał, że z diabłem się nie dialoguje.

3. Chwast wśród pszenicy (Mt 13,24–30.36–43)

Przypowieść jest właściwie raportem wywiadowczym. Nieprzyjaciel:

działa nocą, „gdy ludzie spali” (13,25), czyli w czasie duchowego uśpienia i braku czujności;
sieje wśród pszenicy, a nie na pustym polu. Zło najskuteczniej działa wymieszane z dobrem: w rodzinie, wspólnocie, Kościele, w naszych własnych motywacjach;
używa podróbki. Chodzi najpewniej o życicę (w dawnych przekładach: kąkol), która w młodej fazie łudząco przypomina pszenicę. Różnicę widać dopiero po owocach;
jest cierpliwy i nie oczekuje natychmiastowych efektów.

Jest tu też ostrzeżenie odwrotne. Gospodarz zakazuje pochopnego wyrywania chwastu, żeby nie zniszczyć pszenicy. Pokusą bywa także gorliwość czystek, czyli przekonanie, że dobro trzeba „oczyścić” siłą, natychmiast i bez względu na koszty. Diabeł chętnie podsuwa ludziom pobożnym rolę samozwańczych żniwiarzy.

4. Słowo porwane przy drodze (Mk 4,15)

Gdy słowo pada na ubitą drogę, szatan przychodzi od razu i je zabiera. To taktyka natychmiastowego zapomnienia. Poruszające kazanie, rekolekcje albo lektura, która dotknęła serca, wypadają z pamięci w ciągu godziny, zanim zdążą wydać owoc.

Dlatego tradycja tak bardzo ceni zapisywanie postanowień, powracanie do usłyszanego słowa i rozważanie go jak Maryja, która zachowywała wszystko w sercu (Łk 2,19).

5. Pusty dom (Mt 12,43–45)

Duch nieczysty wychodzi z człowieka, ale wraca. Zastaje dom pusty, wymieciony i przyozdobiony, więc sprowadza siedmiu duchów gorszych od siebie.

Lekcja strategiczna: nawrócenie czysto negatywne nie wystarcza. Kto porzuca nałóg, grzech czy złe towarzystwo, a nie wypełnia powstałej pustki modlitwą, służbą, nową wspólnotą i dobrymi nawykami, jest bardziej bezbronny niż wcześniej. Dobrze znają to osoby wychodzące z uzależnień: abstynencja bez nowego życia rzadko trwa długo.

6. Piotr pod Cezareą Filipową (Mt 16,21–23)

Piotr chwilę wcześniej wyznał, że Jezus jest Mesjaszem. Gdy jednak słyszy zapowiedź krzyża, odwodzi Mistrza od tej drogi i słyszy: „Zejdź Mi z oczu, szatanie!”.

To jedna z najbardziej niepokojących taktyk: pokusa przychodzi przez bliskich, w imię troski i zdrowego rozsądku. „Nie przesadzaj”, „po co ci to”, „pomyśl o sobie”, „inni tak nie robią”. Jezus nazywa to myśleniem o tym, co ludzkie, a nie o tym, co Boże. Ci, którzy tak mówią, nie są demonami. Przeciwnik po prostu chętnie mówi głosem kogoś, komu ufamy.

7. Przesiewanie jak pszenicę (Łk 22,31–32)

Szatan domagał się prawa, by przesiać apostołów jak pszenicę, a Jezus modlił się, by wiara Piotra nie ustała. Przesiewanie to gwałtowne potrząsanie: kryzys, skandal, upadek autorytetu, nagła strata. Celem nie jest jeden grzech, tylko utrata wiary w ogóle.

Ten sam tekst pokazuje jednak, że modlitwa Chrystusa jest silniejsza. Upadły i podniesiony Piotr ma potem umacniać braci.

8. Judasz: anatomia stopniowego upadku (J 12,6; 13,2.27)

Najpierw jest drobna nieuczciwość: Judasz trzymał trzos i podkradał (J 12,6).
Potem przychodzi rozczarowanie, gdy Mesjasz okazuje się inny, niż Judasz oczekiwał.
Następnie diabeł „włożył mu w serce” zamiar zdrady (13,2). Na tym etapie jest to myśl z zewnątrz, którą można odrzucić.
Po spożyciu kawałka chleba szatan „wszedł w niego” (13,27). Myśl przyjęta i hodowana staje się panującą.
Na końcu jest rozpacz zamiast powrotu.

Widać tu wszystkie etapy pokusy opisane przez Ojców (część VI, punkt 1), rozciągnięte w czasie.

9. Ananiasz i Safira (Dz 5,1–11)

Pokusa przychodzi w samym środku pobożności i hojności. Małżonkowie sprzedają pole i składają część pieniędzy, udając, że oddają wszystko. Piotr pyta, dlaczego szatan zawładnął sercem Ananiasza tak, że skłamał Duchowi Świętemu.

Celem pokusy nie jest tu chciwość w czystej postaci, lecz pragnienie wyglądania na świętszego, niż się jest. To religijna wersja próżnej chwały.

10. Hiob: cierpienie jako pretekst do buntu

Szatan zakłada, że wiara Hioba jest interesowna: „Czyż za darmo Hiob czci Boga?” (Hi 1,9). Celem cierpienia w jego rękach jest bunt. Żona Hioba mówi: „Złorzecz Bogu i umieraj!” (Hi 2,9). Ta sama księga pokazuje jednak, że szatan działa tylko w granicach, które wyznacza Bóg (Hi 1,12; 2,6).

11. Inne wskazówki Nowego Testamentu

„Nauki demonów” (1 Tm 4,1–3): Paweł nazywa tak m.in. nakazy zakazujące małżeństwa i pewnych pokarmów. Fałszywa, pogardzająca stworzeniem asceza jest jedną z masek przeciwnika.
Nieroztropna asceza w małżeństwie (1 Kor 7,5): Paweł ostrzega małżonków przed zbyt długim, jednostronnym powstrzymywaniem się od współżycia, by szatan nie kusił ich przez niewstrzemięźliwość. Nadmierny rygoryzm otwiera drogę do upadku.
Pycha neofity (1 Tm 3,6): świeżo nawrócony, wyniesiony zbyt szybko do odpowiedzialności, łatwo wpada w pychę i w „diabelskie potępienie”.
Mądrość „demoniczna” (Jk 3,14–16): Jakub nazywa ziemską, zmysłową i demoniczną tę „mądrość”, której źródłem są zazdrość i egoistyczna ambicja. Jej owocem jest zamęt i wszelkie zło.
Właściwa kolejność (Jk 4,7): „Bądźcie poddani Bogu, przeciwstawiajcie się diabłu, a ucieknie od was”. Najpierw jest poddanie się Bogu, dopiero potem opór. Kto próbuje walczyć sam, z pozycji własnej siły, przegrywa.

Część VI. Metody: konkretne narzędzia przeciwnika

Najskuteczniejsze narzędzia przeciwnika są zwyczajne: myśl podsunięta w odpowiedniej chwili, półprawda, oskarżenie, smutek, rozproszenie i izolacja.

1. Etapy pokusy według Ojców

Tradycja wschodnia, opisana m.in. przez św. Jana Klimaka w Drabinie raju, rozróżnia w uproszczeniu kolejne fazy:

Podsunięcie (prosbolē): pojawia się myśl lub obraz. Samo w sobie nie jest grzechem.
Rozmowa (syndyasmos): zaczynam się nad tą myślą zatrzymywać, rozważać ją, „bawić się” nią.
Przyzwolenie (synkatathesis): wola się zgadza. Tu jest grzech.
Niewola (aichmalōsia): myśl zaczyna mną rządzić.
Namiętność (pathos): utrwalony nałóg, jakby druga natura.

Św. Augustyn opisuje to samo krócej: sugestia, upodobanie, zgoda.

Lekcja: walkę najłatwiej wygrać na etapie pierwszym lub drugim. Reguła św. Benedykta (Prolog) odczytuje Ps 137,9 alegorycznie: małe „dzieci” złych myśli trzeba roztrzaskać o skałę, którą jest Chrystus, zanim urosną.

2. Osiem złych myśli (Ewagriusz z Pontu)

Mnich z IV wieku opisał osiem „logismoi”, z których później wyrosła lista grzechów głównych:

obżarstwo,
nieczystość,
chciwość,
smutek,
gniew,
acedia, czyli duchowe znużenie i niechęć,
próżna chwała,
pycha.

Ewagriusz zauważył, że te myśli współpracują i przekazują sobie człowieka. Gdy ktoś pokona wady „cielesne”, atakują go próżna chwała i pycha z powodu tego zwycięstwa.

Szczególnie przenikliwy jest jego opis acedii, „demona południa” (Ps 91,6 w Septuagincie). Sprawia ona, że dzień wydaje się nieskończenie długi. Budzi niechęć do miejsca, obowiązków i ludzi, podsuwa myśl, że gdzie indziej łatwiej byłoby służyć Bogu, i zachęca do porzucenia praktyk.

Dziś łatwo rozpoznać jej współczesne oblicze: chroniczne rozproszenie, ucieczkę w bodźce, bezcelowe przewijanie ekranu, porzucanie zobowiązań i ciągłe „gdzie indziej byłoby lepiej”.

3. Kłamstwo, półprawda i zmiana nazw

Przemianowywanie: „Biada tym, którzy zło nazywają dobrem” (Iz 5,20). Grzech przestaje być grzechem i staje się „słabością”, „wolnością” albo „autentycznością”. Cnota staje się „naiwnością” albo „sztywnością”.
Normalizacja: „wszyscy tak robią”, „takie czasy”.
Półprawda: jest skuteczniejsza niż jawne kłamstwo, bo zawiera wystarczająco dużo prawdy, by uśpić czujność.

4. Oskarżanie i fałszywa wina

Ap 12,10 nazywa szatana oskarżycielem braci, który oskarża ich dniem i nocą. Kluczowe jest odróżnienie dwóch głosów.

Duch Święty „przekonuje o grzechu” (J 16,8)	Oskarżyciel
Mówi konkretnie: „zrobiłeś to”	Uogólnia: „jesteś zły, nic z ciebie nie będzie”
Przynosi światło i jasność	Przynosi mętność i zamęt
Prowadzi do skruchy i nadziei	Prowadzi do wstydu i rozpaczy
Popycha do powrotu, do spowiedzi	Popycha do ukrywania się

Najlepiej widać to na przykładzie Judasza i Piotra. Obaj zgrzeszyli ciężko. Jeden uwierzył oskarżycielowi, drugi zapłakał i wrócił.

5. Smutek, zniechęcenie i niepokój

Ignacy opisuje strapienie (ĆD 317) jako ciemność duszy, zamęt, skłonność do rzeczy niskich, niepokój, brak nadziei i miłości. Św. Franciszek Salezy w Filotei (cz. IV, rozdz. 11) pisze, że niepokój jest największym złem duszy, z wyjątkiem samego grzechu.

Ludowe przysłowie mówi, że szatan łowi w mętnej wodzie. Przygnębiona i zalękniona dusza łatwiej podejmuje złe decyzje.

6. Rozproszenie i odkładanie

„Jutro się nawrócę, pomodlę, pojednam.”
Hałas, pośpiech i przeładowanie bodźcami, które nie zostawiają miejsca na ciszę i refleksję.
Lewis zauważa, że kusiciele chcą trzymać człowieka w przyszłości (lęki, plany, marzenia) albo w przeszłości, byle nie w teraźniejszości. Tylko w teraźniejszości człowiek spotyka wieczność i tylko w niej może naprawdę działać.

7. Izolacja i tajemnica

Od Ignacego (obraz fałszywego zalotnika) po Dzienniczek św. Faustyny tradycja zgodnie uczy, że pokusa ujawniona traci połowę swojej siły. W pouczeniu o walce duchowej zapisanym przez Faustynę (Dz. 1760) pojawiają się m.in. wskazania: nie ufać sobie, nie wdawać się w rozprawy z pokusą, odsłaniać ją przed spowiednikiem i nie porzucać modlitwy.

Izolacja ma też wymiar społeczny: wycofanie się ze wspólnoty, przekonanie, że „nikt mnie nie zrozumie” albo że „sam sobie poradzę”.

8. Pycha duchowa i porównywanie się

Lewis opisuje taktykę, w której kusiciel, widząc, że człowiek staje się pokorny, podsuwa mu myśl: „jaki jestem pokorny!”.
Faryzeusz w świątyni (Łk 18) dziękował Bogu, że nie jest jak inni.
Porównywanie się działa w górę (zazdrość) i w dół (pogarda).
Papież Franciszek w Gaudete et exsultate (165) ostrzega przed duchową korupcją: wygodną, zadowoloną z siebie ślepotą, która jest gorsza niż upadek grzesznika, bo nie dostrzega już potrzeby nawrócenia.

9. Gniew, uraza i nieprzebaczenie

Ef 4,26–27 mówi: „niech nad waszym gniewem nie zachodzi słońce” i „nie dawajcie miejsca diabłu”. Greckie słowo topos oznacza miejsce, przyczółek. Pielęgnowana uraza staje się przyczółkiem.

Ten sam mechanizm działa przy plotkach, podejrzliwości, odczytywaniu cudzych intencji w najgorszym świetle i wielokrotnym odtwarzaniu w myślach doznanych krzywd.

10. Lęk

Hbr 2,14–15 mówi, że Chrystus przez swoją śmierć pokonał tego, który miał władzę nad śmiercią. Wyzwolił tych, którzy z lęku przed śmiercią całe życie byli w niewoli.

Lęk paraliżuje: lęk przed przyszłością, przed opinią ludzi, przed cierpieniem, a także lęk przed samym diabłem, który również jest jego narzędziem.

11. Okultyzm, czyli otwieranie drzwi

Wróżby, horoskopy, spirytyzm, magia, seanse, próby kontaktu ze zmarłymi i amulety „na szczęście” są zakazane już w Pwt 18,10–12. Katechizm omawia je w KKK 2115–2117.

Doświadczenie egzorcystów wskazuje to jako główną bramę do działania nadzwyczajnego (część IX). Często zaczyna się od niewinnej ciekawości lub zabawy.

Część VII. Codzienność jako pole bitwy: obserwacje C.S. Lewisa

Listy starego diabła do młodego są przede wszystkim książką o zwyczajnym życiu. Poniższe obserwacje przedstawiono własnymi słowami, z numerami listów.

Koncentryczne kręgi (list VI). Kusiciel nie próbuje wyeliminować całej życzliwości człowieka, tylko ją przekierowuje. Złość i niechęć mają trafiać do najbliższych, z którymi człowiek żyje na co dzień. Życzliwość ma zostać zepchnięta na odległe peryferie: ku ludzkości w ogóle, ludziom w innych krajach, abstrakcyjnym sprawom. Człowiek wzrusza się losem świata i jest opryskliwy dla własnej matki.
Domowe drobnostki (list III). Wielkie konflikty rodzinne często rosną z drobiazgów: tonu głosu, sposobu jedzenia, uniesionych brwi. Kusiciel uczy, by od innych wymagać dosłownego rozumienia naszych słów, a ich słowa oceniać po tonie i domniemanych intencjach.
Uczucia bez czynów (list XIII). Im częściej człowiek coś przeżywa i nic z tym nie robi, tym mniej jest zdolny do działania. Rekolekcyjne wzruszenia bez konkretnego postanowienia mogą więc szkodzić, bo uczą serce, że poruszenie wystarczy.
Modlitwa jako produkcja uczuć (list IV). Kusiciel chce, by człowiek oceniał modlitwę po tym, czy udało mu się wzbudzić odpowiedni nastrój. Chce też, by modlił się do własnego wyobrażenia o Bogu zamiast do Boga.
Sprawa ważniejsza od wiary (list VII). Lewis podaje przykłady z obu stron ówczesnego sporu: patriotyzm i pacyfizm. Najpierw człowiek traktuje swoją sprawę jako część religii, potem jako jej najważniejszą część, aż w końcu religia staje się tylko narzędziem tej sprawy. Ta taktyka działa niezależnie od tego, czym jest „sprawa” i po której stronie sporu człowiek stoi.
„Chrześcijaństwo i…” (list XXV). Kusiciel nie zabiera wiary. Dokleja do niej modę, ideologię, metodę, terapię, dietę albo ruch, aż to, co doklejone, staje się ważniejsze niż Chrystus. Towarzyszy temu głód nowości: lęk przed „tym samym, starym” i ciągłe szukanie czegoś świeższego zamiast wierności.
Kościelny krytyk (list XVI). Człowiek wędruje od parafii do parafii, szuka „swojego” kościoła i z ucznia staje się recenzentem. Ocenia kazania i liturgię zamiast słuchać i się modlić.
Łakomstwo wyrafinowania (list XVII). Nie chodzi o obżarstwo, lecz o postawę „chcę tylko odrobinę, ale dokładnie tak, jak lubię”. Taki człowiek uważa się za umiarkowanego, a w praktyce tyranizuje otoczenie swoimi wymaganiami.
Poczucie własności (list XXI). „Mój czas”, „mój wieczór”, „mój spokój”. Kiedy człowiek uważa czas za swoją własność, każdy, kto go „zabiera”, staje się złodziejem, a irytacja wydaje się słuszna.
Bezinteresowność jako pole walki (list XXVI). Dwoje ludzi wzajemnie upiera się, by robić to, czego chce druga strona, aż oboje robią to, czego nikt nie chciał, i oboje czują się skrzywdzeni. Pozorna hojność bez szczerości rodzi urazy.
Żart jako zbroja (list XI). Lewis odróżnia radość, zabawę i dobry dowcip od frywolności, czyli nawyku obracania wszystkiego w żart. Przy takim nawyku nic nie trzeba traktować poważnie, także sumienia.
„Nic” (list XII). Kusiciel nie zawsze potrzebuje grzesznych przyjemności. Wystarczy mu, że człowiek traci godziny na rzeczy, które nie dają nawet przyjemności: bezcelowe trwanie, jałowe rozproszenie. Lewis pisał to na długo przed smartfonami, a brzmi to jak opis nieskończonego przewijania ekranu.
Długie lata średniego wieku (list XXVIII). Najlepszą porą na kampanię nie są dramatyczne kryzysy, lecz długie, monotonne lata dobrobytu albo przewlekłych trudności. Dobrobyt przywiązuje człowieka do świata. Monotonia wypala zapał po cichu, bez jednej wyraźnej decyzji odejścia.
Tchórzostwo (list XXIX). Odwaga jest formą każdej cnoty w chwili próby. Dlatego przeciwnik tak chętnie posługuje się strachem. Wystarczy, że człowiek będzie się bał przyznać do wiary, sprzeciwić się złu albo wziąć odpowiedzialność.

Inne obserwacje Lewisa, omówione w częściach II, III i VI, to: łagodne zbocze zamiast przepaści, dwa przeciwne błędy w myśleniu o diabłach, prawo falowania, ucieczka w przyszłość i przeszłość oraz pycha z własnej pokory.

Część VIII. Wymiar wspólnotowy i społeczny

Przeciwnik działa nie tylko w pojedynczym sercu, ale też przez kulturę, struktury i podziały we wspólnotach, także w Kościele.

Dwie miłości, dwa miasta

Św. Augustyn w Państwie Bożym (XIV, 28) streszcza całą historię ludzkości jako zmaganie dwóch miłości. Miłość siebie posunięta aż do pogardy Boga buduje miasto ziemskie. Miłość Boga posunięta aż do pogardy siebie buduje miasto Boże.

Strategia przeciwnika na poziomie społecznym polega na organizowaniu życia wokół miłości własnej: kultu sukcesu, przyjemności, władzy i wizerunku.

„Struktury grzechu”

Jan Paweł II (Sollicitudo rei socialis 36; Reconciliatio et paenitentia 16) uczył, że grzechy osobiste utrwalają się w mechanizmach społecznych, kulturze i obyczajach. Te z kolei normalizują zło i utrudniają dobro.

„Duch tego świata”

Św. Paweł mówi o duchu, który działa w „synach buntu” (Ef 2,2). Chodzi o klimat, atmosferę i niepisane założenia epoki, które wchłania się bezwiednie. Przeciwnik nie musi przekonywać każdego z osobna, jeśli kultura robi to za niego.

Duchowa światowość w Kościele

Papież Franciszek (Evangelii gaudium 93–97) ostrzega przed duchową światowością, czyli szukaniem własnej chwały i dobrego samopoczucia pod pozorem religijności. Wymienia jej dwie formy:

gnostycyzm: wiara sprowadzona do wiedzy i poczucia wyższości tych, którzy „wiedzą lepiej”;
neopelagianizm: przekonanie, że zbawiamy się własnymi siłami, wiernością regułom i sprawnością organizacyjną, połączone z pogardą dla słabszych.

Obie przybierają bardzo pobożne formy i obie pojawiają się po różnych stronach sporów w Kościele.

Podział wspólnoty

Stronnictwa (1 Kor 1,12): „ja jestem Pawła, ja Apollosa, ja Kefasa”. Przywiązanie do lidera, ruchu czy nurtu zastępuje przywiązanie do Chrystusa.
Rozczarowanie Kościołem. Lewis zauważa (list II), że świeżo nawrócony człowiek widzi w kościele nie Kościół powszechny, lecz sąsiada, który fałszywie śpiewa, i proboszcza, który nudzi. Przeciwnik chętnie wykorzystuje rozdźwięk między ideałem a rzeczywistością.
Zgorszenie (Mt 18,7). Grzechy ludzi Kościoła są realnym złem i trzeba je nazywać po imieniu. Przeciwnik wykorzystuje je jednak podwójnie: najpierw przez sam grzech, potem przez to, że inni tracą przez niego wiarę w Chrystusa, a nie tylko w ludzi.

Przestroga

Łatwo zacząć używać tych kategorii do etykietowania przeciwników politycznych czy światopoglądowych. Wtedy samemu wchodzi się w logikę podziału, czyli właśnie w logikę diabolos. Przenikliwość Lewisa i Franciszka polega na tym, że każą najpierw przyjrzeć się sobie i własnemu środowisku.

Część IX. Działanie zwyczajne i nadzwyczajne

Najgroźniejsze dla zbawienia jest zwyczajne kuszenie, a nie spektakularne zjawiska.

Działanie zwyczajne

Zwyczajnym działaniem przeciwnika jest kuszenie. Dotyczy każdego człowieka i to ono jest najgroźniejsze dla zbawienia, bo angażuje wolną wolę.

Działanie nadzwyczajne

Egzorcyści, m.in. o. Gabriele Amorth, opisują je zwykle w takich kategoriach:

dręczenie (vexatio): fizyczne ataki, ból, szkody;
nękanie, czyli obsesja (obsessio): nagłe, natarczywe myśli, czasem absurdalne, z którymi człowiek nie umie sobie poradzić;
opętanie (possessio): przejęcie kontroli nad ciałem, ale nie nad wolną wolą duchową;
zniewolenie: dobrowolne poddanie się złemu duchowi, np. przez praktyki okultystyczne;
infestacja: działanie związane z miejscami, przedmiotami lub zwierzętami.

Egzorcyści podkreślają pewien paradoks: opętanie samo w sobie nie jest grzechem i nie przesądza o potępieniu. Dobrowolny grzech ciężki jest groźniejszy.

Ważne zastrzeżenie

Kościół jest tu bardzo ostrożny. Rytuał egzorcyzmów wymaga rzetelnego rozeznania, bo wiele objawów ma przyczyny medyczne lub psychiczne: depresję, zaburzenia lękowe, nerwicę natręctw, psychozy.

Natrętne, niechciane myśli, zwłaszcza bluźniercze lub agresywne, są typowym objawem zaburzenia obsesyjno-kompulsyjnego (OCD). Bardzo łatwo błędnie wziąć je za „obsesję demoniczną”.

Przy poważnych objawach pierwszym krokiem powinien być lekarz lub psychoterapeuta. W sprawach duchowych właściwym adresatem jest zaufany kapłan, a w razie potrzeby egzorcysta diecezjalny, a nie samozwańczy „uwalniacze”.

Część X. Reakcja przeciwnika na nawrócenie i dobro

Wzmożone trudności często towarzyszą nawróceniu i szerzeniu dobra, ale nie każda trudność jest atakiem.

Św. Jan Maria Vianney, proboszcz z Ars, przez lata doświadczał nocnych hałasów i nękania, które przypisywał diabłu. Nazywał go żartobliwie le grappin. Z czasem zauważył prawidłowość: najgwałtowniejsze ataki poprzedzały zwykle przybycie do konfesjonału jakiegoś wielkiego grzesznika. Przyjmował je więc ze spokojem, a nawet z nadzieją.

Św. Faustyna zanotowała w Dzienniczku (Dz. 1167), że przeciwnik wyznał jej swoją nienawiść. Według jej zapisu tysiąc dusz mniej mu szkodzi niż jej mówienie o miłosierdziu Bożym, bo dzięki temu najwięksi grzesznicy nabierają ufności i wracają do Boga. Głoszenie miłosierdzia uderza w samo sedno jego strategii, czyli w rozpacz.

Zgadza się to z regułą Ignacego (ĆD 315), że u nawracających się zły duch wywołuje niepokój i stawia przeszkody. Zgadza się też z tym, że Jezus był kuszony zaraz po chrzcie.

Dwie przestrogi

Nie każda trudność jest „atakiem”. Większość przeciwności ma zwyczajne, naturalne przyczyny i trzeba je rozwiązywać zwyczajnymi, naturalnymi środkami.
Nie wolno odwracać tej logiki i myśleć: „skoro mam trudności, to na pewno robię coś wielkiego”. To prosta droga do duchowej pychy. Lepiej spokojnie przyjmować trudności, nie dramatyzować ich i iść dalej.

Część XI. Strategia obrony

Chrześcijanin nie walczy o zwycięstwo, lecz z pozycji zwycięstwa Chrystusa. Przeciwnik jest groźny, ale pokonany.

1. Fundament: wojna jest już wygrana

„Syn Boży objawił się po to, aby zniszczyć dzieła diabła” (1 J 3,8).
Chrystus rozbroił zwierzchności i władze i triumfował nad nimi (Kol 2,15).
Ten, który jest w nas, jest większy od tego, który jest w świecie (1 J 4,4).
Pokonali oskarżyciela dzięki krwi Baranka i dzięki słowu swojego świadectwa (Ap 12,11).

2. Zbroja Boża (Ef 6,13–18)

Każdy element zbroi chroni przed konkretną metodą przeciwnika.

Element zbroi	Przed czym chroni
Pas prawdy	Kłamstwem, półprawdą, manipulacją
Pancerz sprawiedliwości	Oskarżeniami; to sprawiedliwość dana przez Chrystusa, a nie zasłużona
Obuwie gotowości głoszenia Ewangelii pokoju	Podziałami i duchowym zastojem
Tarcza wiary, gasząca „rozżarzone pociski Złego”	Nagłymi atakami myśli, wątpliwości, lęków
Hełm zbawienia	Rozpaczą; strzeże umysłu przez nadzieję
Miecz Ducha, czyli słowo Boże	To jedyna broń zaczepna, metoda Jezusa z pustyni
Modlitwa w każdym czasie i czujność	Uśpieniem, zaskoczeniem, poleganiem na sobie

3. Zasady rozeznawania i reagowania

Stanowczość od początku (Ignacy: agere contra, działać przeciw). Nie negocjuj z pokusą i nie analizuj jej. Odetnij ją na etapie podsunięcia.
Wypowiedz pokusę: w spowiedzi, u kierownika duchowego, przed zaufanym przyjacielem. To, co wyjdzie na światło, traci moc.
Wzmacniaj słabe miejsce. Poznaj swoją wadę główną. Ignacy proponuje rachunek szczegółowy, czyli codzienną pracę nad jedną konkretną sprawą.
W strapieniu nie zmieniaj decyzji podjętych w czasie pokoju (ĆD 318). Zamiast tego módl się więcej, rób rachunek sumienia, bądź cierpliwy i pamiętaj, że pocieszenie wróci.
W pocieszeniu przygotuj się na strapienie i zachowaj pokorę, bo pocieszenie jest darem, a nie zasługą.
Badaj owoce i kierunek myśli: początek, środek i koniec. Owoce Ducha (Ga 5,22–23) to miłość, radość, pokój, cierpliwość, uprzejmość, dobroć, wierność, łagodność i opanowanie. Owoce złego ducha to zamęt, niepokój, pycha, podział i zamknięcie się.
Uciekaj od okazji (1 Kor 6,18) i nie przeceniaj swojej siły. Bóg nie dopuści pokusy ponad siły i razem z nią wskaże wyjście (1 Kor 10,13). Tym wyjściem często jest po prostu ucieczka.
Odpowiadaj słowem Bożym. Ewagriusz napisał cały podręcznik (Antirrhetikos) z wersetami przeciw konkretnym złym myślom, wzorując się na Jezusie z pustyni. Warto mieć „swoje” wersety na swoje typowe pokusy.

4. Jak rozumieć strapienie (ĆD 322)

Przeciwnik chce, by każde strapienie odczytywać jako dowód, że Bóg odszedł. Ignacy uczy, że oschłość i ciemność duchowa mogą mieć trzy przyczyny:

naszą opieszałość i zaniedbania w życiu duchowym. Wtedy trzeba się poprawić;
próbę, czyli sprawdzenie, czy służymy Bogu dla Niego samego, czy dla pociech;
pouczenie, abyśmy z doświadczenia wiedzieli, że pocieszenie jest darem, a nie naszym osiągnięciem.

5. Czujność i pamięć o Bogu: odpowiedź na strategię zapomnienia

Odpowiedzią Wschodu na „trzech olbrzymów” Marka Ascety (część II, punkt 8) jest nepsis, czyli trzeźwość, czujność i straż serca. Oznacza to uważne pilnowanie myśli u samego wejścia, połączone z pamięcią o Bogu. Podtrzymuje ją m.in. modlitwa Jezusowa: „Panie Jezu Chryste, Synu Boży, zmiłuj się nade mną grzesznym”.

Na Zachodzie tę samą funkcję pełnią codzienny rachunek sumienia, akty strzeliste, Anioł Pański i znak krzyża przy codziennych czynnościach. To małe „kotwice pamięci”, które nie pozwalają zapomnieć.

6. Cztery bronie Scupolego

Książka Walka duchowa teatyna Wawrzyńca Scupolego (1589), którą św. Franciszek Salezy przez wiele lat nosił przy sobie, wymienia cztery bronie:

nieufność do siebie, czyli realizm wobec własnej słabości,
ufność w Bogu,
ćwiczenie, czyli właściwe używanie rozumu, woli i zmysłów,
modlitwę.

7. Środki, które daje Kościół

Eucharystia jako pokarm na drogę.
Spowiedź: sakrament, który wprost niszczy dzieło oskarżyciela.
Codzienna modlitwa, zwłaszcza wierność w czasie oschłości.
Post. W Mk 9,29 część rękopisów mówi, że „ten rodzaj” można wyrzucić tylko modlitwą „i postem”.
Sakramentalia: znak krzyża, błogosławieństwa, woda święcona. Św. Teresa z Ávila w Księdze życia (rozdz. 31) pisze, że z doświadczenia nie zna nic skuteczniejszego przeciw złym duchom niż woda święcona.
Maryja: już Rdz 3,15, tzw. protoewangelia, zapowiada nieprzyjaźń między wężem a Niewiastą. Do tego różaniec.
Św. Michał Archanioł (modlitwa Leona XIII) i Anioł Stróż.
Wspólnota i kierownictwo duchowe, czyli antidotum na izolację.

8. Pokora, radość i wdzięczność

Wśród apoftegmatów Ojców pustyni jest opowieść o św. Antonim Wielkim. Zobaczył on sidła nieprzyjaciela rozciągnięte nad całą ziemią i zapytał z westchnieniem, kto zdoła się z nich wyrwać. Usłyszał w odpowiedzi jedno słowo: pokora. Pokora rozbraja plan „dwóch sztandarów” w samym jego szczycie.

Radość i wdzięczność są lekarstwem na smutek i oskarżenie. Lewis umieścił na początku swojej książki dwa motta: od Marcina Lutra i od św. Tomasza More’a, którzy rzadko w czymkolwiek się zgadzali. Obaj twierdzili, że pyszny duch nie znosi, gdy się z niego drwi. Kto nie bierze diabła zbyt poważnie, odbiera mu pożywkę dla pychy.

9. Przebaczenie i jedność

Skoro podział jest celem przeciwnika, pojednanie jest bezpośrednim kontratakiem. Przebaczenie to decyzja woli, nie uczucie. Modlitwa za tych, którzy nas skrzywdzili, i zakończenie sporu „przed zachodem słońca” odbierają przeciwnikowi przyczółek (2 Kor 2,10–11; Ef 4,26–27).

Część XII. Narzędzia praktyczne

Ściąga zestawia najczęstsze taktyki z odpowiedziami. Rachunek sumienia pomaga je rozpoznać we własnym życiu.

Ściąga: taktyka, rozpoznanie, odpowiedź

Taktyka	Jak ją rozpoznać	Odpowiedź
Wątpliwość w dobroć Boga	„Bóg mi czegoś odmawia, ogranicza mnie”	Pamięć o dobrodziejstwach, wdzięczność
Zuchwałość, potem rozpacz	Lekkość przed grzechem, beznadzieja po nim	Bojaźń Boża przed, ufność w miłosierdzie po
Tajemnica	„Nie mów nikomu, to nic ważnego”	Spowiedź, kierownik duchowy, zaufany przyjaciel
Atak w słaby punkt	Ciągle ta sama wada	Rachunek szczegółowy, unikanie okazji
Anioł światłości	Dobra myśl kończy się niepokojem lub pychą	Badanie początku, środka i końca; posłuszeństwo
Fałszywa pokora	„Nie jestem godny modlitwy ani sakramentów”	Powrót do modlitwy, ufność, a nie zasługa
Strapienie	Ciemność, chęć rzucenia wszystkiego	Nie zmieniać decyzji, więcej modlitwy, wytrwać
Oskarżenie	Ogólne potępienie samego siebie	Konkretny żal, spowiedź, przyjęcie przebaczenia
Skrupuły lub laksyzm	Grzech widziany wszędzie albo nigdzie	Ruch w przeciwną stronę, stały spowiednik
Odkładanie i rozproszenie	„Jutro”, ciągła ucieczka w bodźce	Mały krok dziś, cisza
Zapomnienie	Dzień bez jednej myśli o Bogu	Kotwice pamięci, akty strzeliste, modlitwa Jezusowa
Uraza	Odtwarzanie krzywdy w myślach	Przebaczenie jako decyzja, modlitwa za winowajcę
Pokusa przez bliskich	„Nie przesadzaj, pomyśl o sobie”	Pytanie, co Boże, a co tylko ludzkie
Lęk	Paraliż, katastroficzne scenariusze	Akt ufności, oparcie w zwycięstwie Chrystusa
Ciekawość okultyzmu	„To tylko zabawa”	Stanowcze zerwanie, spowiedź

Rachunek sumienia z taktyk przeciwnika

Pytania można powoli przejść np. raz w tygodniu albo przed spowiedzią.

Obraz Boga i siebie

Czy w głębi serca widzę Boga jako kogoś, kto mnie ogranicza, czy jako Ojca?
Czy po upadku wracam od razu, czy najpierw „karzę się” odległością, wstydem i odkładaniem spowiedzi?
Czy nie porzucam modlitwy albo sakramentów pod pozorem, że „nie jestem godny”?

Tajemnica i izolacja

Czy jest coś, czego nigdy nikomu nie powiedziałem, choć wiem, że powinienem?
Czy mam kogoś, z kim mogę szczerze rozeznawać sprawy ducha?

Słaby punkt

Jaka jest moja wada główna? Czy pracuję nad nią konkretnie, czy tylko ogólnie „chcę być lepszy”?
Czy znam swoje typowe okoliczności upadku: porę dnia, miejsce, nastrój, ludzi?

Pobożne pułapki

Czy w moim życiu duchowym jest coś, co zaczęło się dobrze, a teraz przynosi niepokój, pychę albo zaniedbywanie obowiązków?
Czy oceniam innych jako „letnich”?
Czy więcej czytam i słucham o życiu duchowym, niż nim żyję?

Codzienność

Czy jestem milszy dla obcych niż dla domowników?
Czy traktuję czas jako „mój” i irytuję się, gdy ktoś go potrzebuje?
Czy wzruszenia religijne przekładam na konkretne czyny?
Ile godzin tygodniowo pochłania mi „nic”?

Sumienie

Czy moje sumienie ostatnio się „poszerza”, czy raczej męczy skrupułami? W którą stronę powinienem się przesunąć?
Czy z lęku przed pychą nie powstrzymuję się od dobra?

Wspólnota

Czy pielęgnuję w sobie jakąś urazę? Do kogo?
Czy mój stosunek do Kościoła jest bardziej postawą ucznia, czy recenzenta?
Czy jakaś „sprawa”, ideologia albo spór stały się dla mnie ważniejsze niż Ewangelia?

Zapomnienie

Ile razy dziś pomyślałem o Bogu poza modlitwą?
Czy dobrobyt albo monotonia nie uśpiły mojej czujności?

Zakończenie: zachowanie proporcji

Tradycja zgodnie powtarza: patrz na Chrystusa, nie na diabła. Przeciwnik chce być w centrum uwagi, czy to przez lekceważenie, czy przez obsesję i lęk. Dojrzała duchowość zna jego metody tak, jak dobry kierowca zna zagrożenia na drodze: nie po to, by bez przerwy myśleć o wypadkach, lecz po to, by jechać spokojnie i bezpiecznie do celu.

Gdy zestawi się wszystkie opisane taktyki, widać, że przeciwnik jest pomysłowy, ale nie twórczy. Podrabia, wypacza, rozprasza, oskarża i dzieli.

Odpowiedź Ewangelii jest prosta, choć wymagająca:

prawda zamiast półprawdy,
światło zamiast tajemnicy,
pamięć zamiast zapomnienia,
pokora zamiast pychy,
wspólnota zamiast izolacji,
ufność zamiast rozpaczy,
wierność w małych rzeczach zamiast wielkich deklaracji.

Literatura

Pismo Święte: Rdz 3; Hi 1–2; Mt 4; Mt 12,43–45; Mt 13,24–43; Mt 16,21–23; Łk 22,31–32; J 13; Dz 5,1–11; 2 Kor 2,10–11; Ef 4,26–27; Ef 6,10–18; Jk 3–4; 1 P 5,8–9; Ap 12–13.

Nauczanie Kościoła

Katechizm Kościoła Katolickiego 391–395, 2115–2117, 2846–2854
Jan Paweł II, Sollicitudo rei socialis (36); Reconciliatio et paenitentia (16)
Papież Franciszek, Evangelii gaudium (93–97); Gaudete et exsultate, rozdz. V (158–177)

Ojcowie Kościoła i średniowiecze

Ewagriusz z Pontu, Traktat praktyczny (Praktikos); Antirrhetikos
Apoftegmaty Ojców pustyni (św. Antoni Wielki)
Marek Asceta (w Filokalii)
Św. Augustyn, Państwo Boże (XIV, 28); O kazaniu Pana na górze
Reguła św. Benedykta (Prolog)
Św. Jan Klimak, Drabina raju
Św. Tomasz z Akwinu, Summa Theologiae I, q. 57, 111, 114
Ars moriendi (XV wiek)

Mistycy i mistrzowie życia duchowego

Św. Ignacy Loyola, Ćwiczenia duchowne: dwa sztandary (136–147), reguły rozeznawania duchów (313–336), uwagi o skrupułach (345–351)
Św. Teresa z Ávila, Księga życia
Św. Jan od Krzyża, Droga na Górę Karmel; Noc ciemna; Przestrogi
Wawrzyniec Scupoli, Walka duchowa
Św. Franciszek Salezy, Filotea
Św. Jan Maria Vianney (świadectwa z Ars)
Św. Faustyna Kowalska, Dzienniczek (m.in. Dz. 1167, 1760)

Autorzy współcześni

C.S. Lewis, Listy starego diabła do młodego
O. Gabriele Amorth, pisma egzorcysty